فصل بيست و هفتم
عصر بيد
(نيمهٴ اول سدهٴ هشتم)
الف. نظري به علم در نيمهٴ اول سدهٴ هشتم. ب. زمينهٴ ديني. ج. زمينهٴ فلسفي و پيشرفت كلي تمدن. د. رياضيات و نجوم لاتيني و چيني. ه . كيمياگري بيزانسي و اسلامي، فنآوري ژاپني. و. جغرافياي ژاپني، چيني و لاتيني. ز.تاريخنويسي ژاپني و لاتيني. ح. قانون بربري، بيزانسي، اسلامي، چيني و ژاپني. ط. زبانشناسي عربي و ژاپني.
الف. نظري به علم در نيمهٴ اول سدهٴ هشتم
1. ناميدن اين عصر به نام بيد اندكي گمراهكننده است. يقين است كه بيد شخصيت بزرگي بود، كسي كه احترام و محبت كامل ما را جلب ميكند، ولي فقط همين؛ اين مبين تعاليم رهباني اروپاي مسيحي است، ولي دال بر هيچ جريان اصيل و مترقي نيست. با اين حال، بيد را به عنوان معيار اين عصر برگزيدم، چون روي هم رفته برجستهترين نويسندهٴ موضوعات علمي بود. از اين گذشته، در اين مجلد، اين آخرين فرصت بود تا فصلي را به نام يك تن مسيحي بنامم. عصر بيد يكي از اعصار ركود بود. فترتي كه در نيمهٴ دوم سدهٴ هفتم رخ داده بود، تا اواسط سدهٴ هشتم دوام يافت. علم لاتيني در سطح نازلي است؛ علم اسلامي هنوز آغاز نشده است. ولي از اواسط سدهٴ هشتم تا سدهٴ دوازدهم، فرهنگ لاتيني تقريباً بهطور مطلق در زير سيطرهٴ فرهنگ اسلامي قرار گرفت.
2. زمينهٴ ديني. بهترين صورت فعاليت مسيحي در غرب به وسيلهٴ ويليبْرُورد و بيد، و در خاور نزديك به وسيلهٴ يوحناي دمشقي عرضه شد. ويلي برورد مملكت راين سفلا و دانمارك را ارشاد كرد. يوحناي دمشقي چشمهٴ معرفت و آثار ديگري را در كلام نوشت كه نه تنها بر كليساي يوناني، بلكه بر كلام يهودي و اسلامي نيز تأثير عميقي اعمال كرد.
نخستين مكتب فقه سني، يعني حنفي، احتمالاً در ربع دوم سدهٴ هشتم به وسيلهٴ ابوحنيفه ايجاد شد. شايد بحث از قانون در اين فقره عجيب باشد، ولي فقه اسلامي از دين تفكيكناپذير